دیدگاه وجود گرایان فرانکل

۲-۳-۴ اهمیت و جایگاه مسئولیت­ پذیری از دید اسلام

نظام حقوقی اسلام یه نظام تکلیف­گرا هستش و تکلیف هر فرد همون مسئولیتیه که در قبال خود و بقیه داره. در واقع مسئولیت­ پذیری یکی از موضوعات و مؤلفه­هاییه که در دین روشن کننده اسلام بر اون تأکید بسیار می­شه؛ از جمله برعهده گرفتن مسئولیت رفتار و اعمال خود، مسئول بودن درقبال خود و جامعه و… که دارای بار ارزشی و اخلاقیه، هم اینکه باید گفت آدم اشرف مخلوقاته و واسه رسیدن به جایگاهی که استحقاق اونو داره باید مسئولیت­هایی رو که خدا در اختیار ایشون نهادهرو بشناسه و بعد از آشنایی با حقوق و مسئولیت­ها، از راه عمل، کمر به همت اون ببنده. در مباحث قبلی مفاهیمی از مسئولیت­ پذیری بیان گردید و در این بخش به بیان اهمیت و جایگاه مسئولیت­ پذیری در آیات و روایات می­پردازیم.

همونجوریکه آذرمهر (۱۳۹۱) بیان می­داره، در معارف اسلامی، مسئولیت و مسئولیت­ پذیری با واژگانی چون تکلیف، حقوق، وظیفه و تعهد ملازمه. امام سجاد می­فرمایند: بدون که خدای عزّوجلّ رو بر تو حقوقیه که در هر جنبشی که ازت سر می­زند و هر آرامشی که داشته باشی و یا در هر حالی که باشی یا در هر منزلی که فرود آیی یا در هر عضوی که بگردانی یا در هر ابزاری که در اون تصرّف کنی، اون حقوق دور و بر تورو فرا گرفته. بزرگترین حقّ خدای تبارک و تعالی همونه که واسه خود بر تو واجب کرده؛ همون حقّی که ریشه همه حقوقه. ایشون در توضیح حدیث نامبرده تأکید می­ کنه که: امام سجّاد (ع) نمی­فرماید تو بر گردن بقیه حقّی داری که اونا باید در مورد تو رعایت کنن بلکه می­فرماید؛ حقوقی تورو محاصره کرده؛ یعنی حقوقی که بقیه بر گردن تو دارن و تو باید از عهدۀ اونا برآیی. همونطور که دیدیم اسلام دینی تکلیف گراست و ̋ دینداری بدون مسئولیّت پذیری و تعهّد معنایی نداره. در قرآن مجید آیات زیادی هست که اهمیّت مسئولیّت­پذیری و وظیفه­ شناسی رو واسه آدم بیان کرده؛ ابعاد این پاسخگویی به اندازه ای وسیعه که حتّی اعضاء و جوارح آدم رو هم در بر میگیره و خدا در قرآن می­فرماید:

وَلا تَقفُ ما لَیسَ لَکَ بِهِ عِلمٌ اِنَّ السَّمعَ وَ البَصَرَ وَالفُؤادَ کُلُّ اولئکَ کانَ عَنهُ مَسئولاً

از چیزی که نمی­دانی پیروی نکن ؛ چون که گوش و چشم و دلها همه مسئولند ( اسراء آیه ۶)

مسئولیّت­پذیری از اونقدر اهمیّتی برخورداره که در خیلی از تفاسیر از امانت الهی، به همون تعهّد و قبول مسئولیّت یاد شده  و خدا در این باره در قرآن می­فرماید:

اِنّا عَرَضنا الاَمونَهَ عَلَی السَّماوَاتِ وَالاَرضِ وَ الجِبالِ فَاَبَینَ اَنَحمِلنَها وَ اَشفَقنَ مِنهَا وحَمَلَهَا الاِنسَانُ اِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولاً

ما امانت رو بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه داشتیم اونا از حمل اون ابا کردن و از اون ترس داشتن ولی آدم، اونو بر دوش کشید، اون بسیار ظالم و جاهل بود( احزاب، آیه ۷۲).

مسئولیّت­پذیری درروایات، در ابواب جور واجور مطرح گردیده و همیشه از اهمیّت بالایی بهره مند بوده. ایزدی فرد و کاویار (۱۳۸۹) مطرح می­ کنن که مسئولیت­ پذیری زمامداران حکومتی، در واقع همون پاسخگوییه چون پاسخگویی، یه جور فرمانبرداری و اجابت درخواست بقیه در برابر وظایفیه که برعهده دارن و واسه شخص تعهد ایجاد می­ کنه. از دید اونا عنصر اصلی مسئولیت­ پذیری پاسخگوییه، یعنی اصالت دادن به حقوق بقیه به این معنا که شما حق دارین و من تکلیف دارم. کلا می­توان اشاره کرد که مسئولیت­ پذیری آدم بر اومده ازخودآگاهی و اختیار اون و یه جور رفتار اخلاقیه که با اجبار همراه س و تعهدآور هم هست. در نهج البلاغه مسئولیت­ پذیری به شکل ا اخلاق فردی، اخلاق شغلی و سازمانی یا حرفه ای مطرح شده (ایزدی فرد و کاویار، ۱۳۸۹).

گفته شد که مسئولیت­ پذیری دارای بعد اخلاقیه که گاه به صورت «اخلاق فردی» بروز می­ کنه، به این معنا که هر فردی به عنوان شخص حقیقی، جدا از کارش، در مورد رفتارای خود در قبال خود، خونواده و جامعه مسئول و پاسخگوه. تلاش جهت برآوردن نیازای بقیه، پیروی از حق، پرداختن حقوق بقیه، توجه به مشکلات جامعه و کمک به مردم، استفاده بهینه از نعمتای الهی و… از موارد مسئولیت فردیه که در نهج البلاغه به اون اشاره شده ( نهج البلاغه نامه۵۳، حکمتای ۹۸، ۱۳۴، ۲۴۴، ۲۵۷، ۳۳۰، ۳۳۹، ۴۴۶).

مشکلات

۲-۳-۵ مسئولیت­ پذیری اجتماعی

مسئولیت و مسئولیت­ پذیری اجتماعی یکی از چیزای مهم اساسی نظام آموزش و پرورش تلقی می شه. طبق دیدگاه ویگوتسکی[۱] (۱۹۷۸) و بندورا[۲] (۱۹۷۷) تعامل اجتماعی منشاء پیشگیری ناپذیر رشد ذهنی کودکانه. در تعامل با بقیه، کودکان چگونگی رفتار کردن و قضاوت کردن رو یاد می گیرن. پس، آموزش و پرورش رسمی باید با رشد اجتماعی یادگیرندگان در رابطه باشه که شامل مسئولیت اجتماعی اونا، همدلی و هوش عاطفیه. تو یه نگاه کلی به مسئولیت­ پذیری اجتماعی، می­توان گفت که: “مسئولیت­ پذیری اجتماعی دو معنا داره؛ حصول اطمینان از رفاه بقیه در زندگی روزمره (توجه به بقیه) و جلو رفتن به طرف رسیدن به اهداف فردی بدون ندیده گرفتن و زیر پا گذاشتن انتظارات بر حق بقیه(بخش هماهنگی بین فردی). بخش اول مربوط به همدلی و بخش دوم مربوط به احساس گناهه. احساس مسئولیت­ پذیری، یهو و بی­دلیل در نوجوانان ظهور نمی­کنه بلکه از همدلی و احساس گناه که خیلی زودتر، در سالای اولین زندگی به وجود میاد، سرچشمه می­گیرد” (بیرهوف، ۱۳۸۷: ۲۲۵). کلمه نامه تجارت (۲۰۰۹) تعریفی ساده از مسئولیت­ پذیری اجتماعی ارائه می­دهد که در اون مسئولیت­ پذیری اجتماعی یعنی” تعهد مدیریت یه سازمان در جهت رفاه و منافع جامعه­ای که این رفاه، محیط و منابع رو جفت و جور کنه، که این از راه فعالیت­ها و هدف­های سازمان اثرگذاره.” در همین زمینه کارشناسان جور واجور هریک برداشت­های خاصی از این معنی دارن که به بررسی اون می­پردازیم.

اس چاپس و سولومون[۳] (۱۹۹۰) فکر می کنند مسئولیت­ پذیری اجتماعی بیشتر از یه مجموعه مهارت­های یادگرفته شده یا عادات مکتسبهه و مفاهیم نهادی چون لیاقت اجتماعی، عدالت، بردباری، بهبود رفتارای بین فردی در کلاس و خارج از اون، پذیرش ارزش­های دموکراتیک، هم اینکه کم شدن اندازه دلواپسی­های کودک، بهبود تعامل عاطفی ـ روانی کودک و کاهش نیازای شخصی ایشون در تعامل با نیازای اجتماعی رو دربرمی­گیرد.

طبق گفته فورد[۴] (۱۹۸۵) مسئولیت­ پذیری اجتماعی هماهنگی با قوانین اجتماعی و برآورده ساختن انتظاراتیه که جامعه از فرد داره.

قربونی واقعی (۱۳۸۴) مسئولیت­ پذیری اجتماعی رو عبارت می­دونه از احساس مسئولیت درارتباط با بقیه، قبول و انجام وظایف فردی و اجتماعی، پذیرش عواقب و مسئولیت اعمال فردی، استفاده توانایی و تلاش در یکی بودن و سازگاری با مردم، روحیه همکاری و مشارکت، یکدلی و همکاری با مردم و… .

روحیه

ممری و همکارانش[۵] (۲۰۰۵: ۳۹۹) “مسئولیت اجتماعی رو حفاظت و بهبود کیفیت زندگی تعریف کرده­ان و براین باورند که مسئولیت اجتماعی جمعی، مجموعه ­ای از روابط قبول شده  عمومی، تعهدات و وظایفیه که در رابطه با رفاه جامعه قرار میگیره”

کارنا و همکارانش[۶] (۲۰۰۳) بیان می­ کنن که مسئولیت اجتماعی نیازمند احترام گذاردن به مردم، عموم و محیط و رفتارای موافق با ارزش­های اخلاقی در تناسب با مسئولیتهای قانونیه. به همین خاطر فرای[۷] (۲۰۰۷) و هلستن و مالین[۸] (۲۰۰۶) به طور خلاصه مطرح می­ کنن که مسئولیت اجتماعی یه جور تشویقه تا منابع سازمانی رو به نفع جامعه مورد استفاده بذاره.

تو یه نگاه کلی و در بیانی ساده می­توان گفت مسئولیت­ پذیری اجتماعی یعنی: مسئولیت در قبال بقیه، قبول و انجام درست وظایف اجتماعی، بکارگرفتن توانایی واسه مطابقت دادن خود با بقیه و سازش با اونا، همکاری و مشارکت داشتن با مردم و پذیرش عواقب مسئولیت­های اجتماعی خود. این نوع از مسئولیت وقتی مطرح می­شه که فرد با در نظر گرفتن نیازها و منافع بقیه کاری رو انجام می­دهد و بر خلاف مسئولیت فردی که بر فرد تمرکز داره، مسئولیت اجتماعی بر تعهد فرد با بقیه تأکید داره. با وجود فرق­هایی که میون این دو بعد (مسئولیت­ پذیری فردی و اجتماعی) هست باید در نظر داشت که مسئولیت­ پذیری فردی انگار ایجاد کننده مسئولیت اجتماعیه و این دو بعد لازم و ملزوم یکدیگرند. در این رابطه مرگلر و همکارانش(۲۰۰۷) مطرح می کنن که مسئولیت­ پذیری اجتماعی بعدی از مسئولیت فردیه چراکه مسئولیت­ پذیری فردی که بر فرد تمرکز داره در بستر اجتماعی اتفاق می­افتد و فرد مسئولیت­پذیر می­دونه که چیجوری تصمیماتش بر بقیه  در جامعه اثر می­گذارد.

مسئولیت­ پذیری اجتماعی به عنوان یه نوع احساس تعهد نسبت به بقیه دارای گونه یا شکل های جور واجور متنوعیه و شناخت این شکل های جور واجور لازمه چون از دیدگاه سبحانی نژاد و فردانش (۱۳۷۹) این آشنایی در مورد شکل های جور واجور مسئولیت­های اجتماعی پیش زمینه طراحی برنامه درسی رشد دهنده مسئولیت­های اجتماعی حساب می­شه. واسه آموزش و جا دادن اون در نظام آموزشی باید متناسب با شرایط اجتماعی و نظام ارزشی اون جامعه کار کرد چراکه “نظام آموزش و تربیت هر کشوری متأثر از نظام ارزشای هر جامعه س و به دنبال اون، آموزش مسئولیت­ پذیری هم باید هم جهت با شرایط اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و هویت دینی و ملی جامعه انجام شه. با در نظر گرفتن شرایط اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و هویت دینی کشور، شکل های جور واجور مسئولیت­های اجتماعی یه فرد مؤثر واسه جامعه ایرونی رو میشه به هفت نوع تقسیم کرد که عبارت هستن از: مسئولیت­های دینی ـ اجتماعی، مسئولیت­های سیاسی، مسئولیت­های فرهنگی، مسئولیت­های اقتصادی، مسئولیت­های شهرندی ـ اجتماعی، مسئولیتای زیست محیطی و مسئولیتای سازمانی ـ اجتماعی” (سبحانی نژاد و آب خوبی،۱۳۹۰: ۶۸).

اقتصادی

    1. Vygotsky
    2. Bandura

 

  1. Schaps & Solomon
  2. Ford
  3. Memery et al
  4. Karna et al
  5. Fray
  6. Hellsten & Malin
علمی